आज जगभरात १४ फेब्रुवारी हा दिवस 'व्हॅलेंटाईन डे' (Valentine's Day) म्हणून, प्रेमाचा उत्सव आणि गुलाबाचा लाल रंग उधळून साजरा केला जातो. मात्र, भारतीय इतिहासाच्या पानांवर याच तारखेला एका भीषण प्रतिशोधाचा 'लाल' रंग सांडला होता. १४ फेब्रुवारी १९८१ रोजी फुलन देवीने बेहमाई गावात जे घडवून आणले, तो प्रेमाचा नव्हे तर अमानवीय अत्याचाराचा बदला घेणारा रक्तरंजित संघर्ष (Bloody Revenge) होता. ... त्याचीच ही कायदीय कथा !
बेहमाई हत्याकांड: ४३ वर्षांचा कायदेशीर लढा आणि दस्यु सुंदरी फूलन देवीचा इतिहास
भारतीय गुन्हेगारी आणि कायदेशीर इतिहासातील बेहमाई हत्याकांड (Behmai Massacre Case) हे एक अत्यंत गुंतागुंतीचे प्रकरण मानले जाते. या घटनेने केवळ चंबळच्या खोऱ्यातच नव्हे, तर संपूर्ण देशात खळबळ उडवून दिली होती. जातीवाद, सूड आणि न्यायासाठी झालेला हिंसक संघर्ष या भोवती हा संपूर्ण खटला फिरतो. "आज १४ फेब्रुवारीला जग गुलाबाची फुले वाटत असताना, फुलन देवीच्या आयुष्यातील त्या भीषण अन्यायाने तिच्या शेतात (जगण्यात) गुलाबाच्या फुलांऐवजी सूडाची 'स्टेनगन' उगवायला भाग पाडले. नामदेव ढसाळ यांच्या कवितेप्रमाणेच, जेव्हा सन्मानाने जगण्याचे अधिकार नाकारले जातात, तेव्हा रक्तरंजित क्रांतीचा जन्म होतो."
जग जेव्हा गुलाबाची फुले देऊन प्रेम व्यक्त करत होते, तेव्हा फुलन देवीने आपल्यावरील सामूहिक बलात्काराचा आणि अपमानाचा बदला घेण्यासाठी हातात बंदूक धरली होती. तिने बेहमाई गावातील २०-२२ पुरुषांना ओळीत उभे करून त्यांच्यावर गोळ्या झाडल्या. गुलाबाच्या लाल रंगापेक्षाही अधिक गडद अशा रक्ताने त्या दिवशी बेहमाईची माती भिजली होती. रक्ताचा सडा पडला होता. हा दिवस केवळ एका हत्याकांडाची नोंद नाही, तर एका शोषित महिलेने व्यवस्थेविरुद्ध पुकारलेले ते एक हिंसक बंड होते. योगायोग असा की, ज्या दिवशी हे हत्याकांड घडले ती तारीख १४ फेब्रुवारी होती आणि तब्बल ४३ वर्षांनंतर या प्रकरणाचा न्यायालयीन निकाल लागला ती तारीखही योगायोगाने १४ फेब्रुवारी २०२४ हीच ठरली.
बेहमाई हत्याकांडाची पार्श्वभूमी (Background of the Incident)
१४ फेब्रुवारी १९८१ रोजी उत्तर प्रदेशातील कानपूर देहात जिल्ह्यातील बेहमाई (Behmai Village) गावात ही रक्तरंजित घटना घडली. फूलन देवी (Phoolan Devi), जिला 'दस्यु सुंदरी' (Bandit Queen) म्हटले जाते, तिने आपल्या टोळीसह या गावात प्रवेश केला. फूलन देवीचा आरोप होता की, या गावातील उच्चवर्णीय ठाकूर समुदायातील काही व्यक्तींनी तिचे अपहरण करून तिच्यावर सामूहिक बलात्कार (Mass Rape) केला होता.या अपमानाचा सूड घेण्यासाठी तिने गावातील २० ते २२ पुरुषांना एका रांगेत उभे करून त्यांच्यावर बेछूट गोळीबार केला. या घटनेने Caste Conflict (जातीय संघर्ष) तीव्र केला आणि भारतीय राजकारणावरही याचे दीर्घकालीन परिणाम झाले.
सरकार विरुद्ध फूलन देवी आणि इतर | State of UP vs. Phoolan Devi and Others
कायदेशीर दस्तऐवज आणि न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या खटल्याचे अधिक तपशील खालीलप्रमाणे आहेत:खटला क्रमांक (Case Number): मूळ खटला सत्र खटला क्र. १५७/१९८६ (Session Trial No. 157/1986) म्हणून नोंदवला गेला होता.
न्यायालय: विशेष न्यायालय (दरोडा विरोधी क्षेत्र), कानपूर देहात [Special Court (Anti-Dacoity), Kanpur Dehat].
गुन्हा नोंद (FIR): हा खटला कानपूर देहात मधील राजपूर पोलीस स्टेशन (Rajpur Police Station) येथे नोंदवलेल्या गुन्ह्यावर आधारित होता.
बेहमाई हत्याकांडातील आरोपींची नावे आणि कायदेशीर कारवाई (Accused and Legal Proceedings)
या प्रकरणात मुख्य आरोपी म्हणून फूलन देवीचे नाव समोर आले होते. तिने १९८३ मध्ये मध्य प्रदेशचे तत्कालीन मुख्यमंत्री अर्जुन सिंह यांच्यासमोर Surrender (आत्मसमर्पण) केले.मुख्य आरोपी: फूलन देवी, मुस्तकीम, मान सिंग आणि इतर २८ जण.
विशेष न्यायालय: या प्रकरणाचा खटला कानपूर देहात (Kanpur Dehat) येथील Special Court (Anti-Dacoity) म्हणजेच विशेष दरोडा विरोधी न्यायालयात चालवण्यात आला. खटल्याचा कालावधी: तब्बल ४३ वर्षे हा कायदेशीर लढा चालला.मृतांची नावे आणि भौगोलिक स्थान (Victims and Location)
या हत्याकांडात मृत्युमुखी पडलेले लोक प्रामुख्याने ठाकूर समुदायातील होते. अधिकृत नोंदीनुसार २० जणांचा जागीच मृत्यू झाला होता. मृत व्यक्तींची नावे: लाल सिंग, बनवारी, राम आधार, मान सिंग, राम प्रकाश, आणि जगन्नाथ सिंह यांसारख्या २० व्यक्तींचा यात समावेश होता.
स्थान: बेहमाई हे गाव उत्तर प्रदेशातील कानपूर देहात जिल्ह्यात यमुना नदीच्या खोऱ्यात वसलेले आहे.
बेहमाई हत्याकांडाचा निकाल आणि शिक्षा (Verdict and Punishment)
या प्रकरणाचा निकाल लागण्यास विलंब झाला कारण अनेक साक्षीदारांचे मृत्यू झाले आणि कागदपत्रे गहाळ झाली होती. न्यायालयाचा निकाल (February 2024): विशेष न्यायाधीश (दरोडा विरोधी) अमीरुद्दीन खान यांनी या प्रकरणाचा अंतिम निकाल दिला. न्यायालयाने जिवंत असलेल्या एकमेव आरोपीची, श्याम बाबू (Shyam Babu), पुराव्याअभावी सुटका केली. फूलन देवी आणि इतर आरोपींचा खटला सुरू असतानाच मृत्यू झाल्यामुळे त्यांच्यावरील कायदेशीर कारवाई संपुष्टात आली होती.
फूलन देवीचे राजकीय आयुष्य आणि हत्या (Political Life and Assassination)
१९९४ मध्ये उत्तर प्रदेश सरकारने फूलन देवीवरील खटले मागे घेण्याचा निर्णय घेतला, ज्याला नंतर सर्वोच्च न्यायालयात आव्हान देण्यात आले होते. तुरुंगातून बाहेर आल्यानंतर फूलन देवीने Samajwadi Party मध्ये प्रवेश केला आणि मिर्झापूर मतदारसंघातून दोनवेळा खासदार (Member of Parliament) म्हणून निवडून आल्या.
हत्या: २५ जुलै २००१ रोजी नवी दिल्लीत त्यांच्या निवासस्थानाबाहेर शेर सिंग राणा (Sher Singh Rana) याने त्यांची गोळ्या झाडून हत्या केली.
शिक्षा: २०१४ मध्ये दिल्ली न्यायालयाने शेर सिंग राणाला Life Imprisonment (जन्मठेप) आणि १ लाख रुपये दंडाची शिक्षा सुनावली.
फूलन देवीच्या मृत्यूनंतर काय झाले?
कायद्यानुसार, जेव्हा एखाद्या खटल्यातील आरोपीचा मृत्यू होतो, तेव्हा त्या आरोपीविरुद्धची कायदेशीर कारवाई (Abatement) संपुष्टात येते. त्यामुळे फूलन देवीच्या मृत्यूनंतर तांत्रिकदृष्ट्या तिच्यावरील खटला संपला होता. परंतु, या हत्याकांडात ती एकटी आरोपी नव्हती, तर तिच्यासोबत इतर २७-२८ लोकांचा समावेश होता. त्यामुळे इतर जिवंत आरोपींविरुद्ध खटला सुरूच राहिला.
निकालास उशीर होण्याची कारणे: साक्षीदारांचे मृत्यू: ४३ वर्षांच्या दीर्घ काळामुळे फिर्यादी आणि मुख्य साक्षीदार (ज्यांनी ती घटना पाहिली होती) मरण पावले होते.
मूळ कागदपत्रे गहाळ: २०१२ मध्ये या खटल्यातील मूळ केस डायरी आणि महत्त्वाचे पुरावे न्यायालयाच्या रेकॉर्डमधून गायब झाल्याचे समोर आले होते, ज्यामुळे प्रक्रियेला मोठा खीळ बसली.
मूळ कागदपत्रे गहाळ: २०१२ मध्ये या खटल्यातील मूळ केस डायरी आणि महत्त्वाचे पुरावे न्यायालयाच्या रेकॉर्डमधून गायब झाल्याचे समोर आले होते, ज्यामुळे प्रक्रियेला मोठा खीळ बसली.
अंतिम निकाल (१४ फेब्रुवारी २०२४)
कानपूर देहात येथील विशेष न्यायालयाने २०२४ मध्ये जेव्हा अंतिम निकाल दिला, तेव्हा या खटल्यातील जवळपास सर्वच आरोपींचा मृत्यू झाला होता.श्याम बाबू: या खटल्यातील जिवंत असलेला एकमेव आरोपी होता. पुराव्यांच्या अभावामुळे न्यायालयाने त्याची निर्दोष मुक्तता केली.
इतर आरोपी: पोसा, भीष्म, विश्वनाथ यांसारख्या इतर आरोपींचा खटला सुरू असतानाच मृत्यू झाला होता.
थोडक्यात सांगायचे तर: फूलन देवीला या प्रकरणात कधीही शिक्षा झाली नाही (कारण ती खासदार असतानाच तिची हत्या झाली) आणि उर्वरित आरोपींपैकी कोणालाही दोषी ठरवता आले नाही. अशा प्रकारे, ४३ वर्षांनंतर हा खटला कोणत्याही शिक्षेशिवाय निकालात निघाला.
इतर आरोपी: पोसा, भीष्म, विश्वनाथ यांसारख्या इतर आरोपींचा खटला सुरू असतानाच मृत्यू झाला होता.
थोडक्यात सांगायचे तर: फूलन देवीला या प्रकरणात कधीही शिक्षा झाली नाही (कारण ती खासदार असतानाच तिची हत्या झाली) आणि उर्वरित आरोपींपैकी कोणालाही दोषी ठरवता आले नाही. अशा प्रकारे, ४३ वर्षांनंतर हा खटला कोणत्याही शिक्षेशिवाय निकालात निघाला.
निष्कर्ष (Conclusion)
बेहमाई हत्याकांड हे भारतीय न्यायव्यवस्थेतील (Indian Judiciary) विलंब आणि सामाजिक अन्यायाचे एक भीषण उदाहरण आहे. एका बाजूला शोषणाविरुद्धचा सूड होता, तर दुसऱ्या बाजूला निष्पाप लोकांची हत्या. ४३ वर्षांनंतर आलेला निकाल हा पीडित कुटुंबांसाठी आजही न्यायाची प्रतीक्षा असल्याचे दर्शवतो.Behmai Massacre Case History, Phoolan Devi Life Story, Kanpur Dehat Special Court Verdict, Sher Singh Rana Sentence, Bandit Queen History in Marathi, Caste Violence in Uttar Pradesh 1981.
Tags
Crime Story