भारताच्या कायदेशीर इतिहासात रतनबाई जैन यांचे नाव एका अत्यंत दुर्मिळ आणि ऐतिहासिक घटनेशी जोडले गेले आहे. स्वतंत्र भारताच्या इतिहासात फाशीची शिक्षा झालेली आणि ती प्रत्यक्षात अमलात आणली गेलेली रतनबाई जैन ही पहिली महिला ठरली. हा खटला केवळ एका गुन्ह्याची कथा नाही, तर भारतीय न्यायव्यवस्थेतील 'दुर्मिळातील दुर्मिळ' (Rarest of Rare) या संकल्पनेच्या आधीच्या काळातील एक कठोर न्यायनिवाडा आहे.
स्वतंत्र भारतातील पहिली महिला फाशी: रतनबाई जैन हत्या प्रकरणाचा संपूर्ण घटनाक्रम
भारतीय न्यायव्यवस्थेत फाशीची शिक्षा ही अत्यंत टोकाचे पाऊल मानले जाते. विशेषतः महिलांना फाशी देण्याच्या घटना भारतात अत्यंत दुर्मिळ आहेत. आजपर्यंत अनेक महिलांना फाशी सुनावण्यात आली असली, तरी ती प्रत्यक्षात येण्याचे प्रमाण नगण्य आहे. मात्र, ३ जानेवारी १९५५ रोजी दिल्लीच्या तिहार जेलमध्ये एका महिलेला फाशी देण्यात आली आणि त्या घटनेने संपूर्ण देश हादरला होता. त्या महिलेचे नाव होते रतनबाई जैन.
१. प्रकरणाची पार्श्वभूमी आणि गुन्हा
हा खटला १९५० च्या दशकाच्या सुरुवातीचा आहे. रतनबाई जैन ही दिल्लीत एक 'स्टेरिलिटी क्लिनिक' (वंध्यत्व निवारण केंद्र) चालवत असे. दिसायला सुशिक्षित आणि प्रतिष्ठित असलेल्या रतनबाईच्या मनात आपल्या पतीबद्दल प्रचंड संशय होता. तिला संशय होता की तिच्या पतीचे तिच्याच क्लिनिकमध्ये काम करणाऱ्या तीन तरुण मुलींशी अनैतिक संबंध आहेत.
या संशयाने आणि मत्सराने पेटलेल्या रतनबाईने एक भयानक कट रचला. तिने त्या तीन निष्पाप मुलींना विष देऊन त्यांची निर्घृण हत्या केली. एकाच वेळी तीन खून झाल्यामुळे दिल्ली पोलीस दलात मोठी खळबळ उडाली होती. तपासाअंती सर्व धागेदोरे रतनबाईकडे गेले आणि तिला अटक करण्यात आली.
The case of Rattan Bai Jain is historically significant because she was the first woman executed in independent India (hanged on January 3, 1955, at Tihar Jail). She was convicted for poisoning three girls who worked at her sterility clinic, reportedly out of jealousy over her husband.
२. कोणत्या न्यायालयात चालला खटला?
रतनबाई जैन यांच्यावर हत्येचा (भारतीय दंड संहिता कलम ३०२) खटला चालवण्यात आला. या प्रकरणाची सुनावणी दिल्लीच्या सत्र न्यायालयात (Sessions Court) झाली. सरकारी पक्षाने न्यायालयात सबळ पुरावे सादर केले, ज्यावरून हे सिद्ध झाले की या हत्या अत्यंत नियोजनबद्ध पद्धतीने आणि क्रूर भावनेतून करण्यात आल्या होत्या.
गुन्ह्याचे गांभीर्य आणि पुराव्यांची साखळी लक्षात घेता, सत्र न्यायालयाने रतनबाई जैनला दोषी ठरवून मृत्यूदंडाची (Death Sentence) शिक्षा सुनावली.
३. अपील आणि कायदेशीर लढा
सत्र न्यायालयाच्या निर्णयाला रतनबाईने पंजाब उच्च न्यायालयात (Punjab High Court) आव्हान दिले (त्याकाळी दिल्लीचे कायदेशीर अधिकार क्षेत्र पंजाब उच्च न्यायालयाकडे होते). मात्र, उच्च न्यायालयानेही कनिष्ठ न्यायालयाचा निर्णय कायम ठेवला.
त्यानंतर हे प्रकरण सर्वोच्च न्यायालयात (Supreme Court of India) गेले. सर्वोच्च न्यायालयानेही या गुन्ह्याची भीषणता पाहता फाशीच्या शिक्षेत कोणताही बदल करण्यास नकार दिला. रतनबाईच्या वकिलांनी तिचे स्त्री असणे आणि सामाजिक पार्श्वभूमीचा मुद्दा मांडला, परंतु तीन मुलींच्या हत्येचा गुन्हा इतका गंभीर होता की न्यायालयाने दया दाखवण्यास नकार दिला.
४. दया याचिका (Mercy Petition)
न्यायालयीन लढाई संपल्यानंतर रतनबाईकडे शेवटचा पर्याय म्हणून भारताच्या राष्ट्रपतींकडे दया याचिका सादर करण्याचा अधिकार होता. तिने राष्ट्रपतींकडे दयेचा अर्ज केला. मात्र, त्या काळातील कायदेशीर कठोरता आणि गुन्ह्याचे स्वरूप पाहता, राष्ट्रपतींनीही तिची दया याचिका फेटाळून लावली. यामुळे तिच्या फाशीचा मार्ग मोकळा झाला.
५. फाशीचा दिवस आणि जेल
सर्व कायदेशीर मार्ग संपल्यानंतर रतनबाई जैनच्या फाशीची तारीख निश्चित करण्यात आली.
फाशीची तारीख: ३ जानेवारी १९५५
वेळ: पहाटेची वेळ
जेल: तिहार जेल, नवी दिल्ली
३ जानेवारी १९५५ च्या पहाटे रतनबाई जैनला तिहार जेलमध्ये फाशी देण्यात आली. स्वतंत्र भारतात फाशीच्या खांबावर चढणारी ती पहिली महिला ठरली.
६. या केसचे कायदेशीर महत्त्व
रतनबाई जैन यांची केस भारतीय कायद्याच्या अभ्यासात महत्त्वाची मानली जाते कारण, कायदा लिंगभेद मनात नाही हे स्पष्ट झाले. कायद्यासमोर सर्व समान आहेत आणि गुन्हा गंभीर असेल तर लिंगाच्या आधारावर सूट मिळत नाही, हे या निकालाने स्पष्ट केले. १९८० च्या 'बच्चन सिंग' खटल्यानंतर 'दुर्मिळातील दुर्मिळ' तत्व आले, परंतु त्याआधी हत्येला अत्यंत गंभीर मानले जात असे.
आजची स्थिती: रतनबाईनंतर आजपर्यंत एकाही महिलेला भारतात प्रत्यक्षात फाशी देण्यात आलेली नाही. अमरावतीतील रेणुका शिंदे आणि सीमा गावित किंवा उत्तर प्रदेशातील शबनम अली यांच्यासारख्या महिलांना फाशी सुनावण्यात आली असली, तरी त्यांच्या याचिका अद्याप प्रलंबित आहेत किंवा त्यांचे रूपांतर जन्मठेपेत झाले आहे.
निष्कर्ष
रतनबाई जैन यांचे प्रकरण हे मानवी स्वभाव, संशय आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या हिंसेचा एक भयानक धडा आहे. कायद्याच्या इतिहासात तिचे नाव 'पहिली महिला ज्याला फाशी झाली' म्हणून नोंदवले गेले आहे. हा खटला आजही वकील आणि कायद्याच्या विद्यार्थ्यांसाठी अभ्यासाचा विषय आहे.